ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΑΙΩΝ

 Βαγγέλης Κυριάκου

Απο τον Γράμμο και το Μπέλλες, στα Κυριακαίικα Κιλκίς

του Γιώργου Κολοβού

Γεννήθηκα το 1935 στο Μπέλλες, στα καλύβια που είχαμε κοντα στη Μακρυνίτσα. Τον πατέρα μ΄ τον έλεγαν Γιάννο και γεννήθηκε στη Χαλκιδικη το 1898, τα χαρτια έγραφαν Χαλκιδικη, στα χωρια πάνω απ΄ την Ουρανούπολη προς τα Στάγειρα. Οι Κυριακαίοι τότε έβγαιναν στο Γράμμο μέχρι που ο πατέρας μ΄ ήταν 10-12 χρονων. Η μάνα μ΄ ήταν απ΄ τ΄ς Γαρουφαίοι και την έλεγαν Χρύσω. Αυτοι έβγαιναν στο Ντοσπάτ ένα βουνο στη Βουλγαρία και μετα κατέληξαν στην Παλαιοκώμη Σερρων.

Οι Κυριακαίοι μέχρι το 1910 έβγαιναν στο Γράμμο και μετά πήγαν στο Βίτσι, το Πισοδέρι και τη Γέρμανη. Απο το 1925 περίπου και για δέκα χρόνια έβγαιναν στο Μπέλλες και αργότερα στα Κρούσια. Μετα έγινε ο πόλεμος. Χειμαδια είχαν στην Απολλωνία και τα ζερβα χωρια της Χαλκιδικης. Αργότερα πήγαν στην Κορομηλιά Κιλκίς και μετα το 1928 που πήραν το κτήμα έμειναν οριστικα εδω στα Κυριακαίικα Κιλκις.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ

Εμεις είμαστε Πολίτες. Όταν έφυγαν οι δικοι μας απ΄ τ΄ Άγραφα δεν έμειναν εδώ στη Μακεδονία, έφυγαν και πήγαν στη Βουλγαρία, στη Φιλιππούπολη κοντα. Εκει αγόρασαν ένα κτήμα κάπου 12.000 στρέμματα και εγκαταστάθηκαν εκει. Αλλα το μέρος δεν τ΄ς άρεσε, γιατι παρόλο που ήταν καλο και βοσκίσιμο, είχε πάρα πολυ τριανταφυλλια και οι τριανταφυλλιες πλήγωναν τα πρόβατα στις μύτες.

Κάποια στιγμη πιάστηκαν με μια φυλη Τσερκέζοι (Τούρκικη φυλη πρέπει να΄ναι, τότε ήταν όλο Τουρκία) και σκοτώθηκαν δυο Σαρακατσάνοι, δυο Κυριακαίοι (Κωνσταντάκης ο ένας) και οι κληρονόμοι τους τώρα είναι στον Καστανά. Κι έτσι αναγκάστηκαν κι έφυγαν και πέρασαν και ήρθαν εδω στη Θεσσαλία, στο Βόλο. Δεν ήρθαν από δω, …με πλοία τα πήγαν τα πρόβατα εκει.

Εκει οι Θεσσαλιώτες (μπορει Σαρακατσάνοι, μπορει ντόπιοι), άρχιζαν και τους έπαιρναν πρόβατα και τα κοπάδια λιγόστεψαν. Δεν έμειναν πολλα χρόνια στη Θεσσαλία και αναγκάστηκαν κι έφυγαν απο εκει και ήρθαν εδω στη Μακεδονία. Αυτα έγιναν πριν το 1880. Ο προσπάππος μ΄ λέγονταν Βασίλης, Κυριακοβασίλης και όλα αυτα ήταν επι Κυριακοβασίλη. 

 

Ο Ιωάννης Κυριάκου (πατέρας), με τους Θωμά και Μαρία Κυριάκου

 

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΤΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΒΑΣΙΛΗ (Προσπάππος)

Ο Κυριακοβασίλης είχε πέντε αγόρια και τέσσερα κορίτσια.

Τα αγόρια,

·         δυο είναι στην Απολλωνία, ο Τακούλας και ο Χρήστος,

·         τρίτος ο Γιώργος στις Μουριές που άλλαξε το όνομα και λέγεται Βασιλείου τώρα,

·         τέταρτος ο παππους ο δικος μας,ο Αντώνης

·         και τελευταίος ο μπάρμπα Κωσταντης.

Τα κορίτσια,

·         τη Λένω την πήρε ο Μήτρος ο Μπίκος εδω στο Ξηροχώρι,

·         τη δεύτερη τη θεια τη Βαγγελή την πήρε ένας Τσόγκας, στη Μαυροθάλλασα

·         την τρίτη την Αργυρώ ένας Φλώρος κι αυτος στη Μαυροθάλλασα

·         Και την άλλη ένας Μούρος, εδω στις Μουριές ήταν. Αυτοι οι Μουραίοι ήταν μαζι με τον προσπάππο τον Κυριακοβασίλη, ήταν μαζι στη Φιλιππούπολη στη Βουλγαρία.

Ένα απο τα κορίτσια το είχε πάρει ένας Τσόγκας. Ο ένας ο Τσόγκας ο Θανάσης είχε γυναίκα απ΄ τ΄ς Γαρουφαίοι που ήταν αδερφη της μάνας μ΄. Αυτος έκανε προξενια στον ξάδερφο τ΄, τον πατέρα μ΄ δηλαδη και έτσι παντρεύτηκαν ο πατέρας μ΄ και η μάνα μ΄.

Ο παππούς Αντώνης Κυριάκου με τη σύζυγο του Χρυσή Κατσαβέλη

 

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΤΟΥ ΑΝΤΩΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΥ (Παππούς)

Όταν ήρθαν εδω στη Μακεδονία, ο παππους μου ο Αντώνης Κυριάκου (πέμπτος κατα σειρα απ΄ τα παιδια) πήρε γυναίκα απ τ΄ς Κατσαβελαίοι, Χρυσούλα την έλεγαν. Οι Κατσαβελαίοι ήταν μεγάλη οικογένεια. Τα παιδια και τα εγγόνια είναι τώρα εδω στην Ποταμιά, στο Περιστέρι, στα Κουτσοκωσταίικα, στην Κοκάρτζα και στο Βαφειοχώρι.

Ο παππους μου ο Αντώνης και η γιαγια η Χρυσούλα έκαναν εφτα παιδια κι ένα κορίτσι, το τελευταίο. Ο Νικόλας που ήταν γεννημένος το 1894 - ο Βασίλης το 1896 - ο πατέρας μ΄ ο Γιάννος το 1898 - ο Κώστας το 1900 - ο Μήτρος το 1905 - ο Χρήστος το 1907 - ο Σπύρος το 1911 και η θειά η Ρήνω το 1916.

Το τσελιγκάτο ήταν μόνο Κυριακαίοι. Ο παππους ο δικος μας με τα αδέρφια του έκανε. Ξεχείμαζαν στη Χαλκιδικη, αλλα έκαναν κι εδω στα Ζερβα, προς την Απολλωνία. Επειδη είχαν πολλα κοπάδια, δεν τους χώραγε ένα χωριο. Άλλοι έκαναν στην Απολλωνία, άλλοι στο Μελισσουργό και άλλοι στην Κοκκαλού. Δυο αδέρφια του παππου μ΄ έμειναν εκει στην Απολλωνία.

Ο αδερφός του παππού Χρήστος Κυριάκος στο νοσοκομείο με συγγενείς Κυριακαίους

 

ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΟ

Τα καλοκαίρια έβγαιναν πολλα χρόνια στο Γράμμο, απαν στην κορυφη που έχει μία μικρη λίμνη, εκει γύρω ήταν. Κι έλεγαν για τη λίμνη, ότι αυτο το νερο δεν λιγόστευε κι ούτε περίσσευε, στέκονταν σε ένα σημείο. Με τα΄λεγε ο πατέρας μ΄ αυτά. Στο Γράμμο ήταν δώδεκα - δεκατρία χρονων, γύρω στο 1910 και εκει είχε μια περιπέτεια με αρκούδες. Είχαν έναν βαλμα απ΄ την Αμφίπολη τον μπάρμπα Βασίλη τον Γιαννιό και η αρκούδα έτρωγε μια αγελάδα και πέρναγαν τα άλογα απο εκει πέρα στο μονοπάτι και πάει να περάσει κι ο πατέρας μ΄ και μόλις τον είδε σ΄κώθηκε απαν η αρκούδα και το παιδι έπαθε σοκ. Το πήρε ο μπάρμπα Βασίλης και το πήγε στα καλύβια και δεν μπορούσε να συνέλθει. Αυτα μας τα΄λεγαν οι μπαρμπάδες μ΄ γιατι ο πατέρας μ΄ πέθανε πολυ νωρις, πέθανε το 1957.

Στο Γράμμο ήταν ένας ληστής Αλβανός, Καλιόση τον έλεγαν και πήρε τον παππου μ΄, δυο παιδια τ΄, τρεις τζιομπαναραίοι κι έναν Βασίλη Κουτσοκώστα αιχμάλωτοι. Τους πήραν ομήρους και όταν πήγαν απαν στο λημέρι, έστειλαν πίσω τον παππου μ΄ για να τους φέρει λύτρα, περίπου δέκα χιλιάδες λίρες. Βρε δεν έχουμε, …πολλες κουβέντες και τελικα κατέληξαν στις δυο χιλιάδες λίρες. Τα μάζεψε τα λεφτα, τι οικονομίες είχε και δανεικα εδω κι εκει. Ο πατέρας μ΄ πήρε το καντάρι, τις ζύγισε και ήταν εφτα οκάδες. Το παιδι που είχε μείνει στα καλύβια ήταν ο πατέρας μ΄. Έβαλαν τις λίρες σ΄ έναν τροβα και πήραν και δυο ξαδέρφες μαζι που ο πατέρας τους ήταν αιχμάλωτος, τη θεια την Αργύρω και την αδερφή της. Πήγαν στον Καλλιόση, έδωσαν τις λίρες και τους πήραν όλους πίσω. Αυτη είναι η ιστορία που μας έλεγε ο παππους μου απ΄ το Γράμμο. Απο τότε δεν ξαναπήγε στο Γράμμο.

 

ο Θωμάς Κυριάκου με τα πρόβατα

ΣΤΟ ΒΙΤΣΙ ΚΑΙ ΤΟ ΠΙΣΟΔΕΡΙ

Ο παππους ο δικος μας μετα πήγαινε στο Βίτσι. Πέρασαν εκει δυο - τρία χρόνια και μετα ήρθαν στο Πισοδέρι. Όλα τα παιδια τ΄ ήταν γραμμένα εκει. Το λέω γιατι το 1940 που έγινε η επιστράτευση, ο στρατολόγος έψαξε και βρήκε στο Πισοδέρι ότι ήταν γραμμένα τα παιδια του Αντώνη του Κυριάκου. Και τους επιστράτευσε όλους. Τους μεγάλους τους είχε δυο χρόνια μικρότερους και τους μικρους δυο χρόνια μεγαλύτερους. 

Ο παππους μ΄ έβγαινε πολλα χρόνια στα βουνα στο Πισοδέρι, αλλα και στη Γέρμανη έβγαινε. Ο αδελφος του παππου μ΄ ο μπάρμπα Βασίλης, μας έδειχνε , …να εδω ήταν τα καλύβια μας, όπως ανεβαίναμε από τη Φλώρινα προς το Πισοδέρι αριστερα, προς το Βίτσι. Έζησε και πολλλα χρόνια και εγω κάθομαν και κουβέντιαζα. Τα περισσότερα απ΄ αυτον τα΄μαθα.

Όταν έκαναν τη στράτα απ΄ τη Χαλκιδικη, πέρναγαν μέσα απ΄ τη Θεσσαλονίκη. Νύχτα, σε συνεννόηση με την αστυνομία. Θα μπείτε στη Θεσσαλονίκη την τάδε ώρα, με ένα κουδούνι το κάθε κοπάδι, τα άλλα τα κουδούνια τα΄βγαζαν. Περνούσαν μέσα απο την Εγνατία και έβγαιναν Μοναστηρίου, εδω στους λαχανόκηπους, στα Διαβατά. Μετα έμπαιναν σε σειρα τα κοπάδια, πέρναγαν τη σιδερένια γέφυρα του Αξιού και έφταναν στην Έδεσσα, …πολυ συζητούσαν για την Έδεσσα.

 

Οι αδελφές Μαρία και Όλγα με τον ανηψιό Βασίλη Κυριάκου

1922 – Η ΧΡΟΝΙΑ ΜΕ ΤΟ ΜΠΟΥΖΙ

Ο παππους μ΄, το 1922 ήταν εδω στο χειμαδιό στα χωρια του Κιλκις και όταν ήρθε είχε 4.000 πρόβατα. Εδω στο Κιλκις έκανε σε πολλα χωρια, …Κορομηλιά, Πλαγιά, Ξηρόβρυση, Μυλοχώρι και Αγία Κυριακή, πριν το 1928 που πήραν το κτήμα.

Όταν ήρθαν οι πρόσφυγες, ήταν στην Κορομηλιά και τότε έγινε το μπούζι, μία μεγάλη θεομηνία.

Ο παππους ο δικος μας ήταν προληπτικος. Το καλοκαίρι του 1922 σταμάτησαν όλα τα πρόβατα και δεν έβγαιναν στη βοσκη, σταμάτησαν όλα στο κριάρι. Πααίνουν οι τζιομπαναραίοι στον παππου μ΄ και λένε …μπάρμπα Αντώνη τα πρόβατα δεν βγαίνουν απ΄ το  γρέκι, δεν βγαίνουν για βοσκη. Παίρνει τα άλογο, πααίνει εκει και βλέπει, πράγματι. Πάτε δίπλα σε κάτι άλλοι κεχαϊάδες λέει να σας δώσουν τίποτα κριάρια. Πήγαν σε έναν εκει Κεχαϊα και πήραν καμμια εικοσαρια κριάρια και βγήκαν τα πρόβατα.

Αλλα η ουσία είναι οτι σταμότησαν αυτα. Και λέει ο παππους, ..αυτη είναι σημαδιακη μέρα. Καρτέραγε ο παππους πέντε μήνες παρα πέντε μέρες, να γεννήσουν αυτα τα πρόβατα. Και λέει ,…σήμερα τα κοπάδια δεν θα τα αλαργιέψετε απ΄ το μαντρι. Να ιδούμε τι μέρα είναι αυτη. Και πράγματι, Γενάρη μήνα, μέχρι το μεσημέρι ήταν πάρα πολύ καλη η μέρα, …άχνιζε ο τόπος.

Μετα το μεσημέρι, πετάχ΄κι ένα σύννεφο απ΄ τη Σερβία απαν, …σε μία ώρα μέσα, …ό,τι έριχνε πάγωνε. Δεν πρόλαβαν να παν τα κοπάδια στο μαντρι. Και πάει ο παππους στο χωριο που είχε κάτι πρόσφυγες που είχαν έρθει πιο παλιά, από το 1916, …ελάτε λέει, …έτσι κι έτσι. Και πήραν βελέντζες και κάπες για να τα παν τα πρόβατα στα μαντρια. Και όλη τη νύχτα τ΄ανακάτωναν τα πρόβατα να μην παγώσουν, γιατι έριχνε και πάγωνε, έριχνε και πάγωνε.

Οι Ζιουταίοι που ήταν στο Βαλτούδι, εκει πάγωσαν τ΄ άλογα τ΄ς. Τα άλογα στέκωνταν, δεν κουνιένταν και πάγωσαν, δεν ξέρω πόσα άλογα πάγωσαν, …κολώνες τα βρήκαν. Και εκείνη τη χρονιά το 1922, γεννήθηκε το δεύτερο εγγόνι και έλεγαν, …ο Αντώνης γεννήθηκε το ΄22 με το μπούζι.

 

τα Κυριακαίικα, τo 1956

1928 – ΤΟ ΚΤΗΜΑ

Ο πατέρας μ΄ και η μάνα μ΄ παντρεύτηκαν το 1927. Τότε ο πατέρας μ΄ ήταν στην Κορομηλιά και μετα το 1928 πήραν το κτήμα και πήγαν εκει στα Κυριακαίικα.

Το κτήμα το συμφώνησαν το 1928. Το είχε ενας Τουρκαλβανός και είπαν οι δικοι μας να το αγοράσουν. Ρώτησε αυτός τον Σουλτογιάννη, …μήπως ξέρεις κανέναν Σαρακατσάνο να θέλει κτήμα ? και του λέει, …να πάτε στην Κορομηλιά, είναι ο Αντώνης ο Κυριάκος, είναι συμπέθερος μου. Να πάτε εκει, αυτος θέλει να πάρει κτήμα. Και πήγαν δυο - τρία άτομα στον παππου μ΄ και τους λέει,  …πράγματι θέλω να πάρω. Πήγε με τα δυο παιδια τα μεγάλα εκει με τ΄ άλογα και είδαν το μέρος. Πήγαν στο Σουτλογιάννη μετα και του λέει, …άμα αποφασίσεις να πάρεις αυτο το μέρος, να πάρεις το μέρος που είναι γύρω απ΄ το Καστράκι, …εκει τα πρόβατα αρμέγονται μοναχάτα στο γρέκι.

Τελικά το αγόρασαν το κτήμα. Ήταν 2.580 στρέμματα και το μοιράστηκαν τα 7 παιδια και ενας ξάδερφος. Πήραμε από 292 στρέμματα. Ο παππούς μ΄ πήρε το κτήμα για τα πρόβατα. Το Καστράκι είναι γόνιμο για τα πρόβατα και άγονο για τα στάρια. Αλλα παρ΄ όλο που είναι άγονο, δεν μας άφησε χωρις παραγωγη. Ήταν ήμερο το μέρος.

Όταν πήραν το κτήμα και τελείωσαν τα συμβόλαια, ήταν ακόμα στην Κορομηλιά, εκει έμεναν σε κάτι Τούρκικα σπίτια.  Και πήγε ο παππούς μ΄ σε έναν εργολάβο και του λέει, …θέλω να φκιάσεις 8 σπίτια, 8 αχυρώνες και 8 στάβλους. Και έτσι έγιναν τα Κυριακαίικα.

 

ΣΤΟ ΜΠΕΛΕΣ

Μετα που εγκαταστάθηκαν στα Κυριακαίικα, έβγαιναν στο Μπέλλες και στα Κρούσια. Σταμάτησε η μεγάλη η στράτα και περισσότερο έβγαιναν στο Μπέλλες, στην κορφή απάνω, στο σπανό, απ΄ τα Σούρμενα μέχρι τη Μακρυνίτσα. Εγω εκει κοντα στη Μακρυνίτσα γεννήθηκα, εκει που είχαμε τα καλύβια. Κάποτε πήγαμε με τη μάνα μ΄ εκει και μου έδειξε πού είχαν τα καλύβια.

Για τη στράτα απ΄ τα Κυριακαίικα μέχρι το Μπέλλες, δυο μέρες έκαναν. Τα τελευταία χρόνια, τα κοπάδια τα πήγαιναν στο Μπέλλες και τις οικογένειες στα Κρούσια.

 

1940 – Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

Εμεις εδώ οι Σαρακατσάνοι στα κτήματα, …είχε πέσει μια κουβέντα ότι θα ΄ρθει ένα ξανθο κράτος και θα καταστρέψει τον κόσμο και θα γλυτώσουν αυτοι που θα παν στην ποδιά της Παναγιά. Εμεις είμασταν παιδάκια τότε και τα΄κουγαμαν αυτα. Και πού είναι η ποδια της Παναγιά; …είναι η Λόκοβη, ο Ταξιάρχης. Κι εμεις για να μην μας σφάξουν οι Γερμανοι, μας πήραν από εδώ τα γυναικόπαιδα με αυτοκίνητο φορτηγό και μας πααίνουν στον Ταξιάρχη, στη Λόκοβη. Νοίκιασαν σπίτια κι έκατσαμε εκει πέρα. Και δεν είμασταν μόνο εμεις. Πήγαν όλα τα κτήματα εκει, ..Μπροζαίοι, Σουλτογιανναίοι, Ζιουταίοι, Φλωραίοι, όλοι εκει και στη  Μεγάλη Παναγιά. Οι άντρες και τα πρόβατα έμειναν εδώ στο Κιλκις. Αυτα γένονταν τον Μάρτιο του 1941. Οι μπαρμπάδες πήγαν φαντάροι και ο ένας πήγε στην πρώτη γραμμη, οι άλλοι στην Τρίπολη, στα Γιαννιτσά ήταν ενας, …όλοι φαντάροι. Οι Γερμανοι δεν πέρασαν απ΄ το Ρουπελ, πέρναγαν από δω απ΄ τα δικα μας τα μέργια, την Αξιούπολη

Και μετα, όλοι οι Σαρακατσάνοι που είμασταν στη Λούκοβη στη Χαλκιδικη, όλες οι οικογένειες, με μουλάρια γυρίσαμε πίσω στο Κιλκις. Το 1941, Μάιος μήνας ήταν. Τότε σταματήσαμε και δεν ανεβαίναμε στο Μπέλλες. Κανα δυο χρονιες πήγαν μόνο στα Άνω Πορώια κι εκει έφκιασαν κάτι καλυβάκια. Τα πρόβατα, μετα τους Γερμανους, άρχισαν και τα πούλαγαν και λιγόστεψαν πολυ, πάρα πολυ.

 

Ο Βαγγέλης Κυριάκου το 1953 με το τρακτέρ απο το σχέδιο Marshall, κουβαλά βαρέλια με βενζίνη

Η ΜΟΝΙΜΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Το 1939 οι δικοι μας πήραν τρακτέρια κι άρχισαν και όργωναν τα χωράφια, οπότε τα πούλησαν σιγα - σιγα τα πρόβατα. Μέχρι το 1948 που είχαμε πάει πρόσφυγες με τ΄ αντάρτικο στην Αγχίαλο κάτω, είχαμε 150 – 200 πρόβατα. Το 1953 πήραμε άλλο τρακτερ βενζινοκίνητο, αυτά που έφερνε το σχέδιο Μάρσαλ. Και τότε πουλήσαμε και τα τελευταία πρόβατα.

Η γυναίκα μου ήταν απ΄ το Βακούφι, Φλωραίοι, μεγάλο σόι. Έχουμε δυο παιδια, ένα κι ένα. Πέθανε λίγο νωρις, αλλα μ΄ άφησε δύο καλα παιδια. Τα μεγάλωσε ηθικα Σαρακατσάνικα και Χριστιανικα. Τα ζύμωσε καλα.

Βαγγέλης Κυριάκου με τη σύζυγο του Όλγα Φλώρου

● ● ●

Video 1

Video 2

Video 3

Video 4

● ● ●

Στιγμιότυπο από τη συνέντευξη

Βαγγέλης Κυριάκου & Κώστας Μαλογιάννης

Γιώργος Κολοβός & Βαγγέλης Κυριάκου