ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΑΙΩΝ

Ιχνηλατώντας στοιχεία Σαρακατσάνων

στα Γενικά Αρχεία του Κράτους

Εισήγηση του κ. Δημητρίου Δερβίση στην ημερίδα της Π.Ο.Σ.Σ.

   

  Θα ήθελα να ευχαριστήσω την Πανελλήνια Ομοσπονδία Συλλόγων Σαρακατσαναίων και ιδιαίτερα τον Πρόεδρο της τον κύριο Λέφα για την τιμή που μου έκανε να με καλέσει σαν ομιλητή στην αποψινή ημερίδα. Είναι η δεύτερη φόρα που με καλεί ως ομιλητή η ΠΟΣΣ καθώς την πρώτη φορά παρουσίασα ως υποψήφιος διδάκτορας την εργασία «Το σαρακατσάνικο πρόβατο στην Ελλάδα και στις χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης» στην ημερίδα με θέμα « Το Σαρακατσάνικο πρόβατο – φέτα» που διοργανώθηκε στην Κομοτηνή τον Μάιο του 2008 σε συνδιοργάνωση της ΠΟΣΣ και του Μορφωτικού Συλλόγου Σαρακατσάνων Θράκης.

      Αρχικά θα ήθελα να επισημάνω ότι η επιλογή των τσελιγκάτων και των οικογενειών που θα αναφερθούν έγινε με μοναδικό σκοπό την ανάδειξη τους ως παραδείγματα ευκρινούς ανάγνωσης και όχι ως κατόρθωμα ή διάκριση κάποιων.   

     Δεν θα σας πω τι να κάνετε δεν είναι αυτός ο ρόλος μου ούτε ο σκοπός της ομιλίας μου. Θα σας πω τι κάναμε εμείς και όταν λέω εμείς αναφέρομαι στους αγαπημένους φίλους τον κ. Γιώργο Κολοβό και κ. Κωνσταντίνο Μαλογιάννη με την συνεργασία των οποίων καταφέραμε να ανασύρουμε από τα αρχεία του Ιστορικού Αρχείου Μακεδονίας τα ευρήματα μας. Και θα σας διηγηθώ τι κάναμε εμείς γιατί είναι μια έρευνα που μπορεί την κάνει ο καθένας που αγαπάει την Σαρακατσάνικη παράδοση και προσδοκά να την περισώσει από την λήθη του χρόνου.

      Στα πλαίσια διαρκούς έρευνας και αναζητώντας ίχνη Σαρακατσαναίων στην ιστορία της πόλης μας βρεθήκαμε ένα πρωινό στο Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας και εκεί συναντήσαμε φιλόξενους ανθρώπους που αγαπούσαν την δουλειά τους και προθυμοποιήθηκαν να μας βοηθήσουν και να μας δείξουν τον τρόπο που θα πρέπει να κάνουμε την έρευνα μας. Η αρχική αναζήτηση έγινε με τα λήμματα «Σαρακατσάνοι Σαρακατσαναίοι Καρακατσάνοι» και στην συνέχεια με το λήμμα «σκηνίτες ή νομάδες» από το οποίο προέκυψαν αρκετά ενδιαφέροντα αποτελέσματα. Η διαδικασία δεν είναι τόσο εύκολη όσο ακούγεται. Πολλά έγγραφα είναι δυσανάγνωστα πρέπει, ακόμη, να φοράς πλαστικά γάντια και μάσκα γιατί υπάρχει υγρασία που μας υπενθυμίζει ότι πρέπει να βιαστούμε γιατί ο χρόνος περνάει και τα στοιχεία αλλοιώνονται και χάνονται. Στην συνέχεια έπρεπε εμείς να ανασύρουμε όλες τις διηγήσεις που ακούσαμε για τσελιγκάτα και ονόματα ώστε να ξεχωρίσουμε άλλες φυλές π.χ. βλάχους από τους δικούς μας ανάλογα την περιοχή και το επίθετο. Είναι όμως πολύ μεγάλη η χαρά να ανακαλύπτεις και να διαβάζεις έγγραφα που συνέταξαν οι πρόγονοι σου και που έρχονται να επιβεβαιώσουν όλες αυτές τις διάσπαρτες ιστορίες και διηγήσεις που άκουσες για τις στράτες και τις αδιάκοπες μετακινήσεις τους. Θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι είναι από τις πρώτες καταγραφές ή αλλιώς από τα πρώτα ίχνη των Σαρακατσάνων σε επίσημα έγγραφα σχεδόν ακολουθώντας την εξάπλωση του Ελληνικού κράτους. Οι Σαρακατσάνοι δεν έχουν αφήσει οι ίδιοι γραπτά όπως έχουν κάνει άλλες φυλές με αποτέλεσμα κάθε σχετικό έγγραφο που ανακαλύπτουμε να προκαλεί συναισθήματα χαράς και περηφάνιας. Για πρώτη φορά μετά από 100 χρόνια ανασύρουμε από τα αρχεία τεκμήρια και έγγραφα που αφορούν Σαρακατσάνους, και αναγράφεται όπως θα δούμε στην συνέχεια η λέξη Σαρακατσάνος και τα παρουσιάζουμε στην σημερινή ημερίδα  

Δηλώσεις βοσκής

     Αφορούν σε μια σειρά νομοθετικών ρυθμίσεων και διοικητικών πράξεων της εποχής που σχετίζονται με τη διαχείριση των βοσκοτόπων και της εκκλησιαστικής περιουσίας στην Ελλάδα.  Συγκεκριμένα θεσπίστηκαν κανόνες για τη διοίκηση και διαχείριση των βοσκών που βρίσκονταν εντός δημοσίων δασών, κτημάτων ή ανήκαν σε μονές ή ιδιώτες. Με βάση τα ιστορικά στοιχεία της περιόδου, οι δηλώσεις βοσκής πρωτοεμφανίζονται σε μια κρίσιμη εποχή για την ελληνική κτηνοτροφία, η οποία σημαδεύτηκε από την κρατική προσπάθεια καταγραφής και ελέγχου των βοσκοτόπων, ιδιαίτερα μετά την έλευση των προσφύγων. Μετά το 1922, το ελληνικό κράτος επιχείρησε να βρει καλλιεργήσιμη γη για τους πρόσφυγες. Από το 1923 έως το 1930, μεγάλο ποσοστό των πεδινών βοσκοτόπων (κυρίως στη Μακεδονία) απαλλοτριώθηκε, περιορίζοντας τις εκτάσεις των νομάδων κτηνοτρόφων. Η δήλωση βοσκών/βοσκοτόπων αποτελούσε μέρος της προσπάθειας του κράτους να επιβάλει νομικό καθεστώς στη χρήση της γης και αποτυπώνουν τη γραφειοκρατική διαδικασία ενοικίασης δημόσιων ή ιδιωτικών βοσκοτόπων. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από την αλληλεπίδραση (και συχνά σύγκρουση) των παραδοσιακών βοσκών με τη διαμόρφωση νέων κρατικών πολιτικών. Η δήλωση αφορούσε τον αριθμό των ζώων, την ιδιοκτησία (αν υπήρχε) και την περιοχή βοσκής, ώστε να καθοριστούν οι εισφορές ή τα δικαιώματα χρήσης. Επιπλέον να τονιστεί ότι υπήρχε σχετική νομοθεσία που προέβλεπε αυστηρές κυρώσεις για όσους βοσκούσαν ζώα παράνομα. Ως εκ τούτου έμμεσα επιβλήθηκαν περιορισμοί στη μετακίνηση, καθώς οι κτηνοτρόφοι (ειδικά οι Σαρακατσάνοι και οι Βλάχοι που μετακινούνταν μεταξύ ορεινών και πεδινών περιοχών) είδαν τις βοσκήσιμες γαίες τους να μειώνονται δραματικά. Όλα τα παραπάνω αποτελούσαν μέρος μιας σειράς μέτρων που στόχευαν στον προσδιορισμό των δασών και των βοσκοτόπων και την αποκατάσταση αυτών, ταυτόχρονα όμως προκάλεσαν κρίση στην παραδοσιακή μετακινούμενη κτηνοτροφία 

 Α) Νομοθετικό Διάταγμα 17-23/08/1923 περι ενοικιάσεων βοσκών,

     Β) Νόμος 4818/1930, τροποποιηθέντος από τους Νόμους 5083, 5689 και 5975,  αναφέρεται ο όρος παλιός μισθωτής και επαγγελματίας κτηνοτρόφος

     Γ) Αναγκαστικός Νόμος 3/14 Μαΐου 1936 παράταση ισχύος του νόμου περί ενοικιοστασίου βοσκών,

      Δ) Αναγκαστικός Νόμος 692/1937,

      Ε) Ο όρος θεμιτό μίσθωμα που αναγράφεται στις δηλώσεις είναι το εικοσαπλάσιο της θερινής περιόδου 1913-1914 το από 7/9 Μαΐου 1927 Νομοθετικό Διάταγμα 

   Τέλος δικαστικός κλητήρας επιδίδει την δήλωση βοσκής στον γραμματέα του αρμόδιου Πρωτοδικείου ως νόμιμος αντίκλητος του Δημοσίου. Χάρις αυτήν την επίδοση στο Πρωτοδικείο και την τήρηση αρχείων από τις σχετικές υπηρεσίες διασώθηκε όλα αυτό το πολύτιμο αρχειακό υλικό ώστε να φυλαχθεί και να μελετηθεί από τις επόμενες γενιές

   

Ποιος το νοικιάζει ; 

   

Ο ενοικιαστής αναφέρεται ως μισθωτής (τσέλιγκας ή αρχιποιμένας), υπομισθωτής (σμίχτης του τσέλιγκα), ένας, δυο ή πολλοί μαζί οι οποίοι αναφέρονται ως σκηνίτες  διαχειμάζοντες ή ως παραθερίζοντας καταδεικνύοντας την εποχική τους κατοικία. Θα πρέπει να τονιστεί ότι δεν έρχονται όλοι να υπογράψουν οπότε δεν έχουμε καταγραφή όλου του τσελιγκάτου ή όλων των σμιχτών. Ως εκ τούτου ο τσέλιγκας αναγκάζεται διαρκώς να αναζητά να εντοπίσει βοσκότοπους από φορείς ή ιδιώτες ώστε να διασφαλίζει την ευημερία του τσελιγκάτου

    - Δήλωση Γκαρέλη Ιωάννη 10.08.1935. Δηλώνει τον Αύγουστο ότι θα ενοικιάσει από ιδιώτες τμήμα της βοσκής Καζανόβα για το επόμενη χειμερινή περίοδο αναγράφοντας τον αριθμό των αιγοπροβάτων του 550 με το θεμιτό μίσθωμα και τις σχετικές εγγυήσεις. Ήταν ήδη μισθωτής και την προηγούμενη χειμερινή περίοδο

    - Δήλωση Γκόλφου Βασίλειου 06.09.1937. Δηλώνει τον Σεπτέμβριο ότι θα νοικιάσει ως σμίχτης (υπομισθωτής) του αρχικού μισθωτή Μπίσμπα προηγούμενης χειμερινής περιόδου από την κοινότητα Ασσήρου για την επόμενη χειμερινή περίοδο (Νοέμβριο – Μάιο)  

  - Δήλωση Δερβίση Αναστάσιου 12.08.1935. Δηλώνει τον Αύγουστο ότι από το 1920 κάνει χρήση των κοινοτικών βοσκών είτε ως σμίχτης είτε ως μισθωτής και θα τις νοικιάσει για την επόμενη χειμερινή περίοδο δηλώνοντας τον αριθμό των ζώων του (300). Αξίζει να σημειωθεί ότι αναφέρεται ως παραθερίζον στο Νέο Πετρίτσι 

- Δήλωση Μπαλάσκα Χρήστου 08.09.1923. Αναφέρεται ως σκηνίτης Σαρακατσάνος που  δηλώνει τον Σεπτέμβριο, προς τον Ντέτα Στέργιο σκηνίτη, ότι επιθυμεί να εξακολουθεί να νοικιάζει την χειμερινή βοσκή Γετζισάρ    

Από ποιόν το νοικιάζει ; 

     Στις προηγούμενες δηλώσεις βοσκής παρατηρούμε ότι νοικιάζουν είτε από ιδιώτες είτε από κοινότητες ή Δήμους. Στην συνέχεια θα βρούμε να νοικιάζουν από άλλες δημόσιες Υπηρεσίες

- Δήλωση Καπούλα Αχιλλέα 27.06.1935 νοικιάζει από τη Διοίκηση Δημοσίων Κτημάτων

- Δήλωση Μπίσμπα Δρόσου 10.08.1937 νοικιάζει από το Υδραυλικό Ταμείο Λαγκαδά  

   

Από την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος 

- Δήλωση Δομπρή Ιωάννη 24.08.1937. Δηλώνει τον Αύγουστο ότι ως σμίχτης θα νοικιάσει από την Εθνική Τράπεζα (διαχειρίστρια την εξ ανταλλαγής Οθωμανικών κτημάτων) και την κοινότητα Μαραθούσας για τις επόμενες χειμερινές περιόδους για τα δικά του ζώα από την κοινότητα ακόμα και αν εκπέσει των δικαιωμάτων βοσκής από τους αρχικούς μισθωτές καταβάλλοντας το θεμιτό μίσθωμα και τις εγγυήσεις. Αναφέρεται ως Σαρακατσάνος σκηνίτης παραχειμάζοντος στο Ζαγκλιβέρι

 

Από συνεταιρισμούς 

 - Δήλωση Γαντά Λεωνίδα 20.06.1951 νοικιάζει από τον Συνεταιρισμό Χορτονομής Τριλόφου

- Δήλωση Γιαννιού Σπύρου 12.08.1935 νοικιάζει από τον Συνεταιρισμό Αποκαταστάσεως Ακτημόνων Καλλιεργητών Κοινότητας Βασιλικών 

- Δήλωση Μητσόπουλου Ιωάννη 09.09.1946 νοικιάζει από τον Γεωργικό Πιστωτικό Συνεταιρισμό Δρυμού  

 

Από μοναστήρια 

- Δήλωση Μαλογιάννη Γεωργίου 04.09.1923 νοικιάζει ως υπομισθωτής (σμίχτης) το μετόχι Λαυρεώτικο της Περιφέρεια Κασσάνδρας από την εν Αγίω Όρω Ιερά Μονή Μεγίστης Λαύρας 

- Δήλωση Φλώρου Θεόδωρου 31.07.1935 νοικιάζει από την Ιερά Μονή Αγίας Αναστασίας

 

 Από αλλόθρησκους που διαμένουν στην Ελλάδα (Eβραίοι ή Mουσουλμάνοι)

- Δήλωση Γυφτάκη Πέτρου 07.08.1935 νοικιάζει από την Ολυμπία σύζυγος κ. Μελλισηνού το γένος Αλβέρδου Άβοτ κάτοικος Θεσσαλονίκης με τους σμίχτες του Ευάγγελο Ζέγο 140 αιγοπρόβατα, Βάγια Ξηρομερίτου 260 αιγοπρόβατα, Κωνσταντίνο Μπέη 250 αιγοπρόβατα και άλλους

-Δήλωση Κομάτα Δημητρίου 04.09.1923 νοικιάζει από την Χατζή Γιουτσέρ Χανούμ χήρα του Σουλειμάν βέη υιού Χατζή Αλή και από τις Φατμε Χανούμ και Εμινέ Χανούμ θυγατέρες του Σουλειμαν Βεη όλες κάτοικοι Θεσσαλονίκης         

- Δήλωση Σούρλα Κωνσταντίνου (σκηνίτη) και Εμίν Μουχταρ Κεχαγιά 19.09.1923 νοικιάζουν από τους Μολα Ιμπραημ, Αχμετ Γιουσούφ, Δουρμούς Αλή, Χαλιτ Σαλί, Μεψχμέτ Αχμετ Ιμαμ όλοι κάτοικοι Τιγγελή Χαλκιδικής. Εντύπωση προκαλεί η σύμπραξη του κ Σούρλα με τον κ. Εμίν Μουχτάρ

  Από ιδιώτες που διαμένουν εκτός Ελλάδας 

-Δήλωση Σταυρογιάννη Δημητρίου 16.08.1935 νοικιάζει από τον Χρυσοβελώνη Νικόλαο κάτοικο Βουκουρεστίου Ρουμανίας

- Δήλωση Μπάκα Γεωργίου 11.08.1931 νοικιάζει από τους Τεφίκ και Χασάν Τσέλιο και από την Φατμε θυγατέρα Αλή Τσέλιου συζύγου Χαιρέντι Νεδιμ Οθωμανή όλοι κάτοικοι Κωνσταντινούπολης 

- Δήλωση Φαρμάκη Γεωργίου 06.08.1931 διαχειμάζοντος προσωρινώς αν Θεσσαλονίκη  νοικιάζει από την Άννα χήρα Εδουάρδου Μισιρλή κατοίκου Κωνσταντινούπολης και την Νέκταρ συζύγου Εδγάρ Δούζ κατοίκου Παρισίου αμφότερες θυγατέρες του Οχανε Αλαχβερδή 

Πόσο χρονικό διάστημα ; 

    Στις δηλώσεις μετά το 1930 αναφέρεται ως χειμερινή περίοδο το χρονικό διάστημα (7 με 9) Νοέμβριου - (7 με 9) Μαΐου και αντίστοιχα θερινή περίοδος το χρονικό διάστημα  (7 με 9) Μαΐου – (7-9) Νοέμβριου ενώ στις δηλώσεις τις δεκαετίας του 1920 αναφέρεται ως χειμερινή περίοδο το διάστημα 26 Οκτωβρίου (Άγιος Δημήτριος) με 23 Απριλίου (Άγιος Γεώργιος) και αντίστοιχα ως θερινή περίοδο το διάστημα 23 Απριλίου με 26 Οκτωβρίου. Επίσης παρατηρούμε ότι οι δηλώσεις που αφορούν την χειμερινή περίοδο συντάσσονται τέλη καλοκαιριού κυρίως Αύγουστο ή Σεπτέμβριο ενώ οι δηλώσεις για την θερινή περίοδο συντάσσονται αρχές Άνοιξης κυρίως Μάρτιο. Αξίζει να αναφερθεί ότι σε κάποιες από τις δηλώσεις αναγράφονται και συμβολαιογραφικές πράξεις το οποίο υποδηλώνει μια σταθερότητα στην επιλογή των βοσκοτόπων       

Θερινή περίοδος βοσκής

- Δήλωση Γιαννιώτη Μάρκου και άλλοι 14.03.1931. Δηλώνουν ( Μάρτιο) ότι ως σμίχτες του Γιαννιού Σπύρου θα νοικιάσουν από τον Δήμο Θεσσαλονίκης τις βοσκές με τους όρους και τις προϋποθέσεις που είχε ο αρχικός μισθωτής-τσέλιγκας. Αφορά θερινή βοσκή που έχουν νοικιάσει και τα προηγούμενα έτη και αναφέρονται ως κάτοικοι Μπουρναζλή (Χορτιάτης-βουνό) και προσωρινώς κάτοικοι Λουτρών Σέδες (κάμπος)

Και χειμερινές και θερινές βοσκές

- Δήλωση Γιαννιώτη Αλέξιου 10.08.1937. Δηλώνει με δύο ξεχωριστές δηλώσεις τον Αύγουστο, μαζί με τους σμίχτες του Γιαννιώτη Νικόλαο, Απόστολο Ιωάννη και Στεργιούλα Γεώργιο και Στέργιο ότι θα νοικιάσει από την κοινότητα Αναβρυτού τις επερχόμενες χειμερινές και θερινές βοσκές   

     Επιπλέον θα ήθελα να προσθέσω ότι μέρος των ευρημάτων της έρευνας θα παρουσιαστούν στην δεύτερη έκδοση του υπέροχου βιβλίου του κ. Κωνσταντίνου Μαλογιάννη «Οι Μαλογιανναίοι» καθώς και στην γνωστή σε όλους ιστοσελίδα «Πορτραίτα Σαρακατσαναίων» του κ. Γεώργιου Κολοβού

      Κλείνοντας θα ήθελα να ευχαριστήσω τους προαναφερθέντες φίλους καθώς με την πολύτιμη βοήθεια και συμμετοχή τους εμπνευστήκαμε και υλοποιήσαμε την έρευνα συμβάλλοντας και εμείς στην ανάδειξη και διατήρηση αυτού του θησαυρού που ονομάζεται Σαρακατσάνικη Παράδοση